The long and winding road:
15 jaar op weg met plegers van seksueel grensoverschrijdend gedrag

Donderdag 7 maart 2013, Brussel

Openingslezing
The long and winding road
Kris Vanhoeck

De ondertitel van de studiedag is “15 jaar op weg met plegers van seksueel grensoverschrijdend gedrag”. We willen er geen nostalgische studiedag van maken waarin we terugkijken. Integendeel, het werkveld is springlevend en er valt veel te berichten over interessante nieuwe ontwikkelingen en tendensen. In september 2012 zijn we met zes collega’s naar het tweejaarlijks congres van de International Association for the Treatment of Sex Offenders in Berlijn geweest. In deze lezing doe ik kort verslag van wat we daar opstaken.

Kris Vanhoeck is coördinator van I.T.E.R. en werkt sinds 1988 met seksuele delinquenten (nu plegers van seksueel grensoverschrijdend gedrag genoemd). Hij is licentiaat psychologie en publiceerde in 2012 “Ik beken - plegers van seksueel misbruik geportretteerd” bij uitgeverij Vrijdag.

Hoofdlezing
Help ik ben pedofiel!
Jules Mulder

Behandelaars in forensische poliklinieken zien hun cliënten altijd te laat: delicten zijn gepleegd, slachtoffers zijn gemaakt. In april 2012 ging in Nederland een project van start dat tracht mannen met pedoseksuele gevoelens te bereiken vóórdat zij tot seksueel misbruik zijn overgegaan: Stop it Now! Het is een anonieme en kosteloze hulplijn die mensen met problemen met pedoseksualiteit tracht toe te leiden naar professionele hulp. Iedere pleger van seksueel misbruik van kinderen is ooit een potentiële pleger geweest. In een onderzoek onder de groep plegers van seksueel misbruik die in behandeling zijn bij de forensische polikliniek de Waag is geprobeerd zicht te krijgen op deze periode voorafgaand aan het seksueel misbruik. In deze presentatie wordt de opzet van Stop it Now! uiteengezet en worden ook de resultaten van de eerste elf maanden werking gepresenteerd.

Jules Mulder (1950) is dertig jaar werkzaam in de forensische psychiatrie in Nederland. Eerst in een forensisch ziekenhuis van waaruit hij in 1992 een forensische dag- en polikliniek opzette. De Waag heeft thans negen vestigingen en wordt jaarlijks bezocht door meer dan 8.000 cliënten.
De behandeling van pedoseksuele mannen heeft altijd zijn bijzondere aandacht gehad. Hij publiceerde in Nederlandse en internationale vakbladen. Mulder is 20 jaar directeur van de Waag geweest. Hij trad in januari 2012 terug en is thans adviseur voor de raad van bestuur van de overkoepelende stichting. De behandeling van pedoseksualiteit is steeds zijn specialisme gebleven. Ook is hij voorzitter van Stop it Now!, een samenwerkingsverband van de Waag en het Meldpunt Kinderporno op internet. www.stopitnow.nl

Workshops
1. Solidair met wat ons vreemd is: vrijwilligers inzetten bij plegers van seksuele feiten (Circles of Support and Accountability)
Lydie Laenen en Annemarie Venderbosch
COSA is een aanpak om zedendaders veilig te laten terugkeren in de maatschappij en staat voor Cirkels voor Ondersteuning, Samenwerking en Aanspreekbaarheid. De werkwijze is in 1994 in Canada ontstaan en wordt ondertussen ook in Engeland en Nederland succesvol toegepast. Het gebrek aan een sociaal netwerk verhoogt de kans op recidive, omdat signalen dat het weer fout gaat, door niemand worden opgemerkt. COSA wil daarom rond een geïsoleerde en risicovolle zedendader een groep van vrijwilligers (de binnencirkel genaamd) vormen. Daarrond staat een groep professionele mensen (de buitencirkel). Een cirkelcoördinator begeleidt de vrijwilligers en verzorgt de koppeling en communicatie tussen de twee bovengenoemde cirkels. Het Justitiehuis Antwerpen nam het initiatief om COSA ook in België te introduceren. In deze workshop worden de eerste ervaringen na meer dan één jaar werking toegelicht.
Lydie Laenen is cirkelcoördinator bij het justitiehuis van Antwerpen. Het justitiehuis heeft een algemene informatieopdracht, en staat in voor de gerechtelijke opvolging van daders en verdachten. Ze brengen advies in strafrechtdossiers en in burgerlijke zaken (omgangsregeling) uit en staan in voor onthaal van slachtoffers en bemiddeling tussen slachtoffer en dader. Ook het stimuleren van en toezicht op de uitvoering van alternatieve straffen behoort tot de taken. De rode draad doorheen deze opdrachten is het herstellen van de verstoorde relaties tussen dader, slachtoffer en maatschappij. Hiervoor wordt samengewerkt met de magistratuur, de balie, penitentiaire instellingen, lokale overheden en hulpverleners.
Annemarie Venderbosch is COSA-coördinator bij Reclassering Nederland in s' Hertogenbosch. 

2. Dilemma’s in het werken met jeugdige plegers
Ninke Duquet en Sanneke Wilson
Het werken met minderjarigen die seksueel grensoverschrijdend gedrag hebben gepleegd, stelt ons als hulpverleners voor vele dilemma’s en daagt ons uit kritisch na te denken over mogelijkheden en risico’s, verantwoordelijkheid en grenzen van de zorg.
- Tot waar is de hulpverlener verantwoordelijk voor het “resultaat”? Beter het zekere voor het onzekere nemen en geen enkel risico lopen of proberen ondanks risico op herval?
- Wanneer kan je een begeleiding afronden bij een adolescent die seksuele feiten heeft gepleegd?
- Welke criteria kunnen we hanteren om een begeleiding “succesvol” te benoemen?
- Hoe omgaan met druk en verwachtingen vanuit de maatschappij in het algemeen, en derden rond de jongere specifiek?
- Wat doet het met jou als hulpverlener om met deze doelgroep aan de slag te gaan?
- Vertrekken we uit het verhaal van onze cliënt of gaan we ook op zoek naar informatie uit andere bronnen, zoals een gerechtelijk dossier?
- Voor welke uitdagingen stelt het beroepsgeheim ons?
- Waar stopt “normaal” experimenteergedrag van adolescenten en begint seksueel grensoverschrijdend gedrag?
- Plegen meisjes echt minder vaak seksueel grensoverschrijdend gedrag dan jongens?
- Horen lagereschoolkinderen die seksueel grensoverschrijdend gedrag hebben gepleegd, thuis in een centrum gespecialiseerd in plegers van seksueel geweld?
- Welke plaats kan/mag/moet eigen slachtofferschap krijgen in de begeleiding van minderjarige plegers?
Ninke Duquet is klinisch psychologe en teamverantwoordelijke van de jongerenwerking van I.T.E.R.
Sanneke Wilson is kinder- en jeugdpsychiater verbonden aan de jongerenwerking. Beiden bouwden samen de afgelopen jaren expertise uit in het werken met deze doelgroep. Ze zoeken vanuit hun ervaringen samen met de deelnemers naar handvatten om te handelen.

3. Praktijkervaringen met medicatiegebruik voor libidoremming in de therapie van mensen met seksueel grensoverschrijdend gedrag
Connie Naulaerts
Chemische castratie! De media hebben het er graag over. Maar wat zeggen de patiënten zelf over de medicatie die psychiatrisch voorgeschreven wordt aan plegers? Wie komt ervoor in aanmerking? En welke ervaringen hebben ze ermee? Bestaat er zoiets als het “lijden van een pleger” en kan dat door medicatie verzacht worden (met als gelukkige bijwerking dat de maatschappij er ook veiliger van wordt)? Controversiële vragen die in deze workshop ook via casusbesprekingen en geanonimiseerde patiëntengetuigenissen aan bod komen.
Connie Naulaerts is algemeen psychiater volwassenen en forensisch psychiater, opgeleid in de gedragswetenschappen. Sinds meer dan tien jaar is ze psychiater in het volwassenenteam van I.T.E.R.

4. Wanneer ik stil word: mindfulnesstraining voor plegers van grensoverschrijdend seksueel gedrag
Ina Raymenants en Kristel Luyckx
Sinds 2010 kunnen cliënten binnen I.T.E.R. kiezen voor het volgen van een mindfulnesstraining als aanvulling op het reguliere therapeutische aanbod. Deze training omvat oefeningen en technieken die ertoe bijdragen dat cliënten de vaardigheid ontwikkelen om op een andere manier in contact te komen en om te gaan met innerlijke gewaarwordingen, belevingen, gedachten. Urge surfing richt zich op het met milde aandacht aanwezig zijn bij en observeren van neigingen en verlangens zonder erin mee te gaan of er gehoor aan te geven. Dit geeft ruimte om verantwoordelijk te handelen en te herkiezen. Cliënten geven aan dat de training hen helpt om hun gedrag en hun verleden beter te kunnen plaatsen en dat ze zich erdoor gesteund voelen om patronen te veranderen en nieuwe copingstrategieën te ontwikkelen.
In deze workshop verkennen we hoe de training bijdraagt aan de therapeutisch doelen, impulscontrole, empathiebevordering en responsabilisering. We laten de deelnemers kennis maken met een aantal oefeningen uit de training. We leggen uit hoe en waarom we gedurende de training een duidelijke verbinding aan willen houden met het reguliere therapie-aanbod en hoe van daaruit de rol van de twee begeleiders kan worden begrepen.
Ina Raymenants is psychologe en psychotherapeute. Bij I.T.E.R. verzorgt ze individuele en groepstherapieën.
Kristel Luyckx is mindfulnesstrainer en lector aan de HUB. Vanuit haar ervaring met mindfulnesstraining in specifieke contexten heeft zij de mindfulnesstraining binnen I.T.E.R. mee vorm gegeven.

5. De positie van de partner in dadertherapie
Els Van Daele en Tim Verleyzen
Als dadertherapeut kunnen we ons afvragen wanneer en hoe het aanbevolen is om een partner van een seksuele delinquent naar de consultatieruimte uit te nodigen? Dit roept verschillende ethische vragen op. Is een partner verantwoordelijk voor recidivepreventie? Welke taak hebben vrouwen/moeders bij de bescherming van hun kinderen tegen slachtofferschap? En hoe kan therapie hen hierbij helpen? Moet een pleger zijn partner van elk detail van het seksueel misbruik op de hoogte brengen? Is er een verschil als de (nieuwe) partner kinderen heeft?
Wie nodigt de partner uit? Doet de therapeut dat best zelf, of is het beter dat de dader het initiatief neemt om zijn partner uit te nodigen? Is het beter om de partner apart te zien of moet het steeds samen met de cliënt/pleger? Wat betekent het om een partner (niet) in therapie uit te nodigen? Wat zijn goede redenen om dit wel of niet te doen? Hoe kan therapie partners steunen om hun leven anders in te richten en voor een familiesysteem te kiezen dat beschermt en waar geen plaats is voor misbruik?
Els Van Daele is criminoloog en seksuoloog. Zij werkt als systeemtherapeute en als (forensisch) groepstherapeute bij I.T.E.R. te Brussel. Zij is hoofdtrainer van de opleiding familie- en systeemtherapie van IPRR. Zij is lid van de Belgische Vereniging van Opleiders van Systeemtherapeuten, van de BVRGS en van de EFTA. Zij is lid van de raad van bestuur van IPRR vzw.
Tim Verleyzen is klinisch psycholoog. Hij werkt als systeempsychotherapeut bij I.T.E.R., Centrum voor Daderhulp te Brussel en bij Thomas More Hogeschool Antwerpen, departement Toegepaste Psychologie. Hij is assistent-opleider bij IPRR.

6. Plegers met een verstandelijke beperking: (on)bereikbaar?
Kim Gykiere en Wouter Wanzeele
Plegers van seksueel grensoverschrijdend gedrag met een verstandelijke beperking behoren tot de te begeleiden en te behandelen doelgroep binnen forensische centra. De combinatie van verstandelijke beperking en seksueel grensoverschrijdend gedrag vraagt naar een specifieke aanpak. I.T.E.R. is in haar zoektocht reeds een tijdje op weg met deze groep plegers. Kunnen we hen bereiken? En hoe dan? Voelen we ons als hulpverleners soms niet zelf beperkt in onze mogelijkheden? In deze workshop nemen medewerkers van I.T.E.R. u mee in hun zoektocht naar best practices.
Kim Gykiere studeerde psychologie en seksuologie en Wouter Wanzeele is master in sociaal werk. Bij I.T.E.R. staan beiden in voor individuele en groepstherapie, onder andere aan plegers van seksueel grensoverschrijdend gedrag met een verstandelijke beperking. Tevens werken zij in de Brusselse gevangenissen, in het kader van het Strategisch Plan hulp- en dienstverlening aan gedetineerden voor de dienst Psychotherapie-BRUG (geestelijke gezondheidszorg).

7. Verdienen pedofielen onze therapeutische sympathie?
Jules Mulder
De Stop it Now!-hulplijn staat open voor alle vragen over het voorkomen van seksueel misbruik. Maar hoe ziet de behandeling eruit die daarop kan volgen? Het is een vrijwillige en preventieve behandeling met alle daarbij behorende problemen van drop-out, gebrekkige motivatie, omgaan met de wetenschap van eerder (en mogelijk huidig) strafbaar gedrag, et cetera. In deze workshop worden lijnen uitgezet naar de manier waarop de hulplijn en website van Stop it Now! zich presenteren. De ervaringen van Stop it Now! worden gedeeld en casussen worden besproken.

8. (Zelf)zorg voor de professioneel als instrument in de relatie met forensische cliënten
Katrien De Koster
(Zelf)zorg voor en van de professioneel blijft een heikel punt. Het wordt veel lippendienst bewezen, maar in de praktijk blijken er toch veel drempels te zijn om met dit thema aan de slag te gaan. Nochtans gaat het niet enkel over het welbevinden van de professioneel, maar is (zelf)zorg een essentieel instrument om een gepaste relatie aan te gaan met onze cliënten.
In deze workshop bekijken we op welke manieren (zelf)zorg vorm kan krijgen, hoe we het kunnen inzetten in de praktijk van de samenwerking met cliënten en oefenen we met een aantal zelfzorgtechnieken.
Katrien De Koster is klinisch psychologe en systeemtherapeute. Ze is verbonden aan de dienst Psychotherapie-BRUG van CGG Ahasverus, die instaat voor psychologische begeleiding aan gedetineerden in de Brusselse gevangenissen. Ze is ook als docente verbonden aan de vakgroep Criminologie van de Vrije Universiteit Brussel.

Slotlezing
Toekomstperspectieven voor het werken met plegers van seksueel grensoverschrijdend gedrag
Liselot Willems, Wouter Wanzeele & Kim Gykiere,  Sanneke Wilson, Veerle Pasmans

Tot slot van de dag kijken we naar de toekomst. I.T.E.R. heeft er altijd voor geopteerd om een breed aanbod te hebben en voor bijzondere doelgroepen een aangepaste aanpak te ontwikkelen. We denken daarbij aan vrouwelijke plegers, ontkenners, senioren, allochtone plegers en het preventie-aanbod “geen-dader-worden”. Tijdens deze slotlezing stellen we vier projecten kort voor. Sommige kwamen in de workshops reeds aan bod, maar tijdens deze plenaire voorstelling zal de klemtoon toekomstgericht zijn. Drie projecten zijn van I.T.E.R. zelf, een is van het Justitiehuis Antwerpen:
• verdere uitbouw van de website familievan.be met een gedeelte voor partners van plegers en kinderen van plegers
• sectoroverschrijdend samenwerken in de begeleiding en behandeling van plegers met een verstandelijke beperking
• een jongerenteam voor de begeleiding en behandeling van minderjarige plegers
• een toekomst voor de Circles of Support and Accountability in het Vlaamse welzijnslandschap?